Аҳолӣ

Замони ташаккулёбии миллияти тоҷик дар ибтидои асрҳои 4 ва 5 оғоз ёфта то охири асрҳои 9 ва 10  дар пойдории давлати Сомониён давом мекунад. Гурӯҳҳои қавмии тоҷикҳо яке аз қавмҳои бостонии Осиёи Марказӣ ба мисли Бохтариҳо, Сарматиҳо, Тахориҳо, Саксҳо, Суғдиёнҳо ва Массаҷитҳо буданд.

Ҳамаи мардуми эронзабон  чӣ  Дардҳо дар Ҳиндустон ва ё чӣ мардуми Нуристон  -- тоҷикҳо буданд онҳоро аз қавмҳои ориёӣ ба шумор мебурданд. Ниёгони тоҷик мардуме буданд, ки бо забони эрониёни шарқӣ сӯҳбат мекарданд. Ниёгони тоҷикҳои имрӯза ба забони форсӣ сӯҳбат намекарданд, зеро онҳо ба гурӯҳи забонҳои ғарбии эронӣ мансуб мешуданд. Забони форсии ҷадид ба унвони ” форсӣ”  дар Эрон ва “дарӣ” дар Афғонистон ва “забони тоҷикӣ” дар Осиёи Марказӣ дар ибтидои асри 8 мелодӣ муайян шуда буд. Эрониёни қисмати шарқӣ забони форсиро дар давраи ҳамлаи арабҳои мусулмон ба Осиёи Марказӣ пазируфта буданд ва ин сабаби муҳоҷирати форсҳо (эрониёни шарқӣ) ба Осиёи Марказӣ (шомили Чини ғарбӣ) шуд. Дар натиҷаи ин эрониёни маҳаллии шарқӣ (тоҷикҳо) ба забони форсӣ сӯҳбат карданро шурӯъ карданд, вале асоси забонҳои онҳо  –  забонҳо ва лаҳҷаҳои эрониёни шарқӣ буданд.

Аз назари мардумшиносӣ тоҷикҳо ба нажоди қавқозиҳо мансуб мешаванд. Мӯй ва чашмҳои сиёҳ, ранги пӯсти аз тира то равшан хосаи тоҷикҳо мебошанд. Сокинини водиҳои Суғд вижагиҳои муғулӣ доранд – мӯи кам, чеҳраҳои паҳн ва чашмҳои борик.  Мӯй ва чашҳои равшан дар Помир дида мешаванд.

Таркиби миллии кишвар бар асоси фурсатҳои таърихӣ дониста мешавад. Кишвар то замони тағииротҳои бузурги ҷуғрофӣ дар масири ҷодаҳои тиҷорати ҷаҳонӣ буд ва дар тӯли замони ҳуҷум ва рақобатҳои мухталиф ранҷ мебурд. Қаламрави Тоҷикистон дорои ноҳияҳои васеъ буд ва аз ин рӯ таркиби қавмии мухталиф дошт ва хусусан дар ноҳияҳои ҷанубӣ.

Аз мардумони  тоҷикҳо – тоҷикҳои Помир аз назари забон, тарзи зиндагӣ ва дигар хусусиятҳо фарқ мекунанд. Инҳо  қавмҳои шуғнонӣ-рӯшонӣ, хуфӣ, язгуломӣ, вахонӣ, ишкошимӣ ва бартангӣ мебошанд. Ҳамаи онҳо Вилояти Худмухтори Бадахшони Кӯҳии Тоҷикистонро ташкил медиҳанд. Гурӯҳи хоси дигари тоҷикҳо – яғнобиҳо мебошанд, ки ниёгони суғдиён ҳастанд ва  дар баландиҳои кӯҳии Яғноб (Зарафшон) зиндагӣ мекунанд. Забони онҳо яке аз лаҳҷаҳои суғдии  қадимӣ  мебошад, ки аз забонҳои қабл аз ҳуҷумҳои арабҳо дар асрҳои 7-8 буд ва  бо он қисмате аз тоҷикҳои имрӯза сӯҳбат мекунанд . Ҳоло яғнобиҳо бо ду забон – яғнобӣ ва тоҷикӣ сӯҳбат мекунанд.

Барои Тоҷикистон, мисли дигар минтақаҳои кӯҳӣ, тақсимбандии аҳолӣ дар баландиҳои гуногун ба таври вижае мебошад. Минтақаҳои поёнӣ дорои водиҳои бузурги дарёӣ мебошанд ва пешрафтатар  ва сераҳолӣ ҳастанд. Минтақаҳои кӯҳӣ камаҳолӣ ва камсукунат мебошанд. Аксарияти мардум дар шаҳрҳо, ноҳияҳо ва водиҳои дар сатҳи 1000 м зиндагӣ мекунанд.  Аксарияти аҳолӣ дар минтақаҳои аз 1000 то 2000 м ва бахши каме аз 2000 м ба боло зиндагӣ мекунанд.

Дар ҷануби Тоҷикистон теъдоди каме аз арабҳо зиндагӣ менамоянд. Туркманҳо аз қавмҳои Ирсорӣ дар манотиқи дурафтодаи Вахш аз миёнаҳои асри 14 сукунат доранд. Мардуми қирғиз дар шимолу шарқӣ ва шарқи Помир зиндагӣ мекунанд.  Ҷӯгиҳои Осиёи Марказӣ ҳамчун қавмҳои ҷудогона зиндагӣ мекунанд ва мардум онҳоро “ҷӯгӣ” ё “лӯлӣ” меноманд. Русҳо, тоторҳо, гурҷиҳо, арманиҳо, олмонҳо ва яҳудиёни Осиёи Марказӣ низ дар шаҳрҳои Тоҷикистон зиндагӣ мекунанд.

Аксарияти аҳолии Тоҷикистон мусулмон ҳастанд. Бештари онҳо суннӣ мазҳаб ва аққалият шиамазҳаб ҳастанд. Яке аз вижагиҳои Тоҷикистон рушди аҳолӣ мебошад ва ҳоло дар кишвар беш аз 8 млн аҳолӣ зиндагӣ мекунанд.